Tekrar eden ilişki sorunlarının ve bir türlü değişmeyen duygusal kalıpların kökenini anlamak isteyenler için şema terapi önemli bir yaklaşımdır. Şema terapi nedir sorusunun yanıtı, çocuklukta oluşan ve yetişkinlikte de sürüp giden inanç ve duygu örüntülerinde saklıdır. Bu yazıda yaklaşımın temel kavramlarını ve şema alanlarını genel bilgi düzeyinde özetliyoruz.
Şema Terapi
Şema terapi, psikolog Jeffrey Young tarafından geliştirilen bütünleştirici bir psikoterapi yaklaşımıdır. Bilişsel davranışçı terapiyi temel alır; bağlanma kuramı, yaşantısal teknikler ve psikodinamik bakış açısından da öğeler taşır. Özellikle uzun süredir devam eden, köklü ve klasik yöntemlerle yeterince değişmeyen duygusal güçlüklerle çalışmak üzere tasarlanmıştır.
Yaklaşımın merkezinde “şema” kavramı yer alır. Şema; kişinin kendisi, diğer insanlar ve dünya hakkında erken yaşlarda edindiği, anılar, duygular ve bedensel duyumlarla örülü kalıcı temalardır. Bu temalar çoğunlukla çocuğun güvenli bağlanma, özerklik, duygularını ifade edebilme, oyun ve gerçekçi sınırlar gibi temel duygusal ihtiyaçları yeterince karşılanmadığında gelişir.
Kişi, şemalarıyla başa çıkmak için genellikle üç yoldan birini kullanır:
- Teslim olma: Şemanın doğru olduğunu kabul edip ona uygun davranmak.
- Kaçınma: Şemayı tetikleyen durumlardan, duygulardan veya ilişkilerden uzak durmak.
- Aşırı telafi: Şemanın tam tersi yönde, abartılı biçimde davranmak.
Şema terapide ayrıca “mod” kavramı kullanılır. Modlar, belirli bir anda etkin olan duygu ve başa çıkma durumlarıdır; incinmiş çocuk, öfkeli çocuk, cezalandırıcı ebeveyn ve sağlıklı yetişkin modları bunların en bilinenleridir. Terapinin hedeflerinden biri, kişinin sağlıklı yetişkin yanını güçlendirmektir.
Terapist bu süreçte imgeleme çalışmaları, sandalye çalışmaları, bilişsel teknikler ve davranış değişikliği ödevlerinden yararlanır. Terapötik ilişki de başlı başına iyileştirici bir araç olarak görülür. Sürecin uzunluğu kişiden kişiye değişir ve genellikle kısa süreli terapilere göre daha uzun soluklu ilerler.
Erken Dönem Uyum Bozucu Şemalar
Young’ın modelinde on sekiz erken dönem uyum bozucu şema tanımlanır ve bu şemalar beş şema alanı altında toplanır. Her alan, karşılanmamış bir temel ihtiyaçla ilişkilidir.
- Kopukluk ve reddedilme: Güven, sevgi ve aidiyet ihtiyacının karşılanmayacağı beklentisidir. Terk edilme, kuşkuculuk ve kötüye kullanılma, duygusal yoksunluk, kusurluluk ve utanç, sosyal izolasyon şemaları bu alandadır.
- Zedelenmiş özerklik ve performans: Kişinin tek başına var olabileceğine ve başarabileceğine dair inancının zayıflamasıdır. Bağımlılık ve yetersizlik, hastalıklar ve tehditler karşısında dayanıksızlık, iç içe geçme ve başarısızlık şemalarını kapsar.
- Zedelenmiş sınırlar: Başkalarının haklarına saygı göstermekte ve kendini kontrol etmekte zorlanmayı anlatır. Haklılık ve büyüklenmecilik ile yetersiz özdenetim bu gruptadır.
- Başkalarına yönelimlilik: Kişinin kendi ihtiyaçlarını geri plana atıp başkalarının istek ve onayına odaklanmasıdır. Boyun eğicilik, kendini feda ve onay arayıcılık şemalarını içerir.
- Aşırı tetikte olma ve bastırma: Duyguların ve kendiliğindenliğin katı kurallar uğruna bastırılmasıdır. Karamsarlık, duyguları bastırma, yüksek standartlar ve cezalandırıcılık bu alanda yer alır.
Şemaların Türkçe adlandırmaları kaynaklara göre küçük farklılıklar gösterebilir. Ayrıca bir kişide birden fazla şemanın bir arada bulunması oldukça yaygındır.
Konunun daha iyi anlaşılması için birkaç şema terapi örnekleri üzerinden gidelim. Terk edilme şeması güçlü olan biri, partneri mesajına geç yanıt verdiğinde yoğun bir kaygı yaşayabilir ve sürekli güvence isteyebilir. Bu şemayla yaşayan kişilerin zaman zaman kendilerine iyi gelmeyen ilişkilerde kalmayı sürdürdüğü de görülür; bu açıdan toksik ilişki belirtilerini tanımak yararlı olabilir.
Kendini feda şeması olan bir kişi, yorgun olduğu hâlde her ricayı kabul edebilir ve kendi ihtiyaçlarını dile getirdiğinde suçluluk duyabilir. Böyle durumlarda hayır diyebilmeyi ve sınır çizmeyi öğrenmek sürecin önemli bir parçasıdır. Yüksek standartlar şeması ise kişinin yaptığı işi hiçbir zaman yeterli bulmamasına, dinlenirken bile huzursuz hissetmesine yol açabilir.
Bu örnekler tanı koymak için değil, kavramları somutlaştırmak içindir. Hemen herkes bu tanımların bir kısmında kendinden izler bulabilir; önemli olan şemanın yaşamı ne ölçüde kısıtladığıdır. Şemaların değerlendirilmesi, bu alanda eğitim almış bir uzmanın yapacağı görüşmeler ve ölçeklerle mümkündür. İnternetteki testler yalnızca fikir verir, kesin bir sonuç ortaya koymaz.
Şemalar kalıcı görünse de değişmez değildir. Farkındalık kazanmak ilk adımdır; tetiklendiğiniz anları, o sırada hissettiklerinizi ve verdiğiniz tepkileri gözlemlemek bu farkındalığı artırır. Ancak köklü örüntülerle çalışmak çoğu zaman profesyonel eşlik gerektirir.
Şema terapi kimler için uygundur sorusu da sıkça gündeme gelir. Yaklaşım; yineleyen ilişki sorunları, süreğen değersizlik duygusu ve uzun süredir devam eden duygusal güçlükler yaşayan kişilerle çalışırken sık tercih edilir. Hangi yöntemin size uygun olduğuna ise ancak yapılacak bir ön görüşmenin ardından uzmanla birlikte karar verilebilir.
Özetle şema terapi, bugünkü zorlukların geçmişteki karşılanmamış ihtiyaçlarla bağını görmeyi ve daha sağlıklı başa çıkma yolları geliştirmeyi amaçlar. Bu yazı genel bilgilendirme niteliğindedir; kendinizde benzer örüntüler fark ediyorsanız bir klinik psikolog ya da psikiyatristten destek almanız en doğru adım olacaktır.
